पुरुषसत्ता भर्सेज नारीवादी आन्दोलन

नेपाली नारीवादी आन्दोलनमा ‘पित्तृसत्ता’ शब्द बढी प्रचलनमा छ । यो शब्दले शक्ति, सम्पत्ति, वंशज र सम्बन्धमा पुरुष वर्चस्व रहेको सामाजिक संरचनालाई बुझाउँछ । यद्यपि, ‘पित्तृ’ शब्दले मृत पैत्रिक पूर्वजलाई जनाउने भएकाले यस आलेखमा समग्र पुरुष नियन्त्रित शक्ति संरचनालाई बुझाउने पुरुषसत्ताको प्रयोग गरिएको छ । पुरुषसत्ताले महिलालाई यौन सन्तुष्टिको साधन, बच्चा जन्माउने यन्त्र, घरेलु सेवक आदिका रूपमा प्रयोग मात्र […]

किन हरवा चरवा मुक्ति र पुनःस्थापना ?

१. हरवाचरवा प्रथाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : नेपाल र भारतको इतिहँंसलाई हेर्दा यहाँ ठूला–ठूला दास विद्रोह भएर दास प्रथा भत्केको भेटिदैन । विश्वमा आएका ठूला ठूला परिवर्तनहरुको प्रभावले दक्षिण एशियाका विभिन्न देशहरुमध्ये नेपालमा पनि नेपाली शासकहरुले दासप्रथाको अन्त्य गर्ने प्रयास गरे । आफ्नो शासनकालको अन्ततिर पृथ्वीनारायण शाहले लुटीकोटका धनदत्त नेवारलाई करिया मुक्त गरेका थिए । उनले […]

दलित आन्दोलनले एकजना हितैषी गुमाएको क्षण

सम्झनामा रवीन्द्र अधिकारी हामी दलित गैरसरकारी संस्था महासंघको कार्यकक्षमा हालसालै धनुषा जिल्लाको मिथिला ३ नगर पालिका हरिहरपुर गाउंमा वलात्कार पछि हत्या गरिएकी ११ वर्षकी वोल्न र सुन्न नसक्ने रेशमा रसाईलीलाई कसरी न्याय दिलाउन सकिन्छ भन्ने छलफलमा व्यस्त थियौं । अहिलेको प्रविधिलाई धन्यवाद दिनेकी गाली गर्ने, किनभने सो छलफलमा भेला भएका केही सहभागीहरुको ध्यान मोवाईल र […]

रविन्द्र अधिकारीको निधनले दलितका सपनाहरु टुहुरा भए !

आज अत्यन्त, दुखद, अकल्पनीय र हृदयविदारक समाचारले मलाई, हामी सवैलाई मर्माहत बनाएको छ । दिउँसैदेखि भाइरल भएको समाचार हल्ला मात्र होस् भन्ने कामना गर्दागर्दै एकै क्षणमा साश्वत सत्य भइदिँदा हामी सवैलाई एकछिन त मुर्छित बनायो । तर सत्य त्यही रहेछ– संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उडड्यन मन्त्री, मुलुकको उज्यालो नक्षेत्र, हाम्रा मनका नेता रविन्द्र अधिकारीले सधँका […]

हरवा-चरवाको मुक्ति : सरल विषयको जटिल मुद्दा

मैथली, भोजपूरी, बज्जिका, अवधिलगायतका नेपालको तराई–मधेशका भाषिक क्षेत्रमा मध्ययुगीन सामन्तवादी समाजमा शुरु भएको विभिन्न प्रकारका बाँधा प्रथाहरुमध्येको आज पनि जीवित एउटा कठोर प्रथा हो ,हरवा -चरवा वा हरवा – चरवा प्रथा । संभवतः नेपाली समाजमा यो प्रथा नै बधुवा श्रम प्रथाको अन्तिम बचेको रुप हो । हलो जोत्ने हरवा र वस्तुभाउ चराउने चरवा । यो […]

तथ्यबाट सत्य खोज्ने प्रयास : दलित समुदाय नै मानव अधिकार उल्लंघनबाट बढी पिडित

नेपालमा अनौपचारिक क्षेत्र केन्द्र (ईन्सेक) ले नियमित रुपमा प्रत्येक वर्ष मानव अधिकारको स्थिति झल्काउने मानव अधिकार वर्ष पुस्तक प्रकाशन गर्दै आएको छ । जसले देश विदेशमा विश्वसनीय तथा लोकप्रिय प्रकाशनको रुपमा मान्यता पाउँदै आएको छ । यसलाई सरकारी तथा गैर सरकारी निकायहरु, अध्येता एवं विश्लेषकहरुले एक भरपर्दो सन्दर्भ सामाग्रीको रुपमा प्रयोग गर्दै आएका छन् । […]

राष्ट्रिय दलित आयोग गठन नभई कानून बनाउनु संविधान विपरित

संवैधानिक आयोग गठनमा हेलचेक्राईं गरी अनन्तकालसम्म गठन नगर्दा परिणाम अकल्पनीय हुनसक्छ ।   राष्ट्रिय दलित आयोग संवैधानिक आयोग हो । आयोगको गठन संवैधानिक परिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिले पदाधिकारी नियुक्ति गरेपछि हुुने संवैधानिक प्रावधान छ । अहिले देशमा राष्ट्रपति पनि छन् । संवैधानिक परिषद् पनि पूर्ण छ । संविधान जारी भएको तीन वर्ष र राष्ट्रिय दलित आयोग […]

जनयुद्ध, जनक्रान्ति र दलित संघर्षको औचित्य

मानव समाजमा सभ्यताको जन्म सँगै अथवा यो भन्दा पहिले देखि मानिसहरुले दुई किसिमको संघर्ष गर्दै आएको देखिन्छ । पहिलो प्रकृतिसँग र दोस्रो मानिस मानिस बीचको संघर्ष । यही संघर्षको बीचबाट इतिहासको दिशा निर्धारण हुने गरेको छ र इतिहासले गति प्राप्त ग¥यो । मानव जातिको सामाजिक जीवन शुरु भए यता जीवनयापनको आवश्यक साधन स्रोतमाथि समानुपातिक वितरण […]

संविधानमा दलित : मौलिक हकको अपमान

संविधानको वैचारिक पक्ष नै गलत भएपछि त्यो सामान्यजनको हितमा कसरी हुन सक्छ ? संविधानसभाद्वारा नेपालको संविधान ०७२ निर्माण भई कार्यान्वयनको चरणमा छ । संविधानले समाजको पिँधमा रहेको दलित समुदायको जीवनमा के–कति प्रभाव पा¥यो गम्भीर छलफल हुनु जरुरी छ । संविधान जारी गर्दै गर्दा संविधान राम्रो र प्रगतिशील रहेको भनेर टिप्पणी गरियो । तर, संविधानको वैचारिक […]

के बाहुनवादको स्रोत हिन्दू धर्म हो ?

सन् १९९१ मा पहिलो पटक प्रकाशित भएपछि सुपरिचित नेपाली मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टको कृति फ्याटलिजम् एन्ड डेभलप्मेन्ट: नेपाल्स स्ट्रगल फर मोर्डनाइजेशन (यस उप्रान्त, एफ एन्ड डी) थुप्रै पटक पुनर्मुद्रण भएको छ । यो नेपाली राज्य र समाजको विश्लेषण हुँदा सम्भवतः सबभन्दा धेरै पटक उद्धृत गरिएको चर्चित पुस्तक पनि हो । क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका मानवशास्त्री एलन म्याकफार्लेन (सन् […]